Wyszukiwarka

Środowisko fizyczno-geograficzne

pszenica, pole, trawa

1. 1. Położenie geograficzne i administracyjne, ludność Miasto Opole, w granicach administracyjnych położone jest w centralnej części województwa opolskiego. Jego powierzchnia wynosi 9621 ha, co sytuuje je w grupie gmin o małej wielkości w skali regionu. Udział powierzchni miasta w ogólnej powierzchni regionu nie przekracza 1%. Analizowany teren należy do bardziej zróżnicowanych pod względem fizjograficznym obszarów nizinnej części Opolszczyzny. Według regionalizacji fizyczno-geograficznej Kondrackiego (1998) obszar miasta przynależy do następujących jednostek fizyczno-geograficznych Polski:

Podprowincja – 318. Niziny Środkowopolskie Makroregion – 318.5 Nizina Śląska Mezoregion: 318.52 Pradolina Wrocławska Mezoregion: 318.57 Równina Opolska Mezoregion: 318.55 Równina NiemodlińskaJednoznaczne ustalenie przebiegu granic poszczególnych mezoregionów w granicach administracyjnych miasta, jest trudne do wykonania ze względu na małoskalowy charakter załączników kartograficznych do opracowań regionalizacji fizyczno-geograficznej Polski i regionu, nieprecyzyjne i różniące się przebiegi granic na różnych mapach oraz niewielką dokumentację opisową, na podstawie której można by wnioskować o przebiegu granic. Ponadto obszar Opola pod względem struktury środowiska geograficznego (zwłaszcza w odniesieniu do rzeźby terenu i budowy geologicznej) jest nietypowy w stosunku do pozostałych terenów każdego z trzech wymienionych powyżej mezoregionów. Powodem tej odmienności jest Garb Opola – ostańcowy ciąg wyniesień skał węglanowych górnej kredy po obu stronach Odry, który wyraźnie wyróżnia się na tle przyległych teras rzecznych oraz zdenudowanych polodowcowych równin.Pomimo trudności w jednoznacznym przeprowadzeniu granic mezoregionów można przyjąć, iż Pradolina Wrocławska zajmuje centralną część Opola wzdłuż Odry, Równina Niemodlińska położona jest na zachód od linii Domecko – Osiny – Mechnice – Karczów (jej granica pokrywa się w ogólnym zarysie z zachodnią granicą Opola), zaś Równina Opolska rozpościera się na wschód od linii Malina – Grudzice – Kol. Gosławicka – Gosławice – Kępa (a więc jest zbieżna ze wschodnią granicą Garbu Opola). Ocenia się, iż zdecydowana większość terenów miasta należy do Pradoliny Wrocławskiej, która rozpościera się wzdłuż Odry od krapkowickiego przełomu rzeki, aż do Malczyc, na długości ok. 100 km i szerokości do 10-12 km. Jednostkę budują osady teras plejstoceńskich i holoceńskich. W okolicach Opola współczesna dolina ma znacznie mniejszą szerokość – do 4,0 km, za sprawą przełomu rzeki przez węglanowe wychodnie skał kredy.Młody wiek współczesnej doliny sprawia, że wśród teras plejstoceńskich wykształcona jest tu jedynie terasa bałtycka. Uzupełniają ją 3 terasy holoceńskie. Próbę podziału terenów w okolicach Opola na mniejsze jednostki fizyczno-geograficzne podjęła K. Dubel (1969, 1970). Autorka regionalizacji fizyczno-geograficznej byłego powiatu opolskiego wyróżniła na terenie miasta 5 mikroregionów:
  • 319.52x – Dolina Odry,
  • 319.574 – Garb Opolski,
  • 319.55x – Wzniesienia Prószkowsko-Winowskie,
  • 319.576 – Równina Jemielnicka,
  • 319.572 – Dolina Małej Panwi.Krawed denudacyjna na styku Garbu Opolskiego i doliny Swornicy w Gosławicach
Krawędź denudacyjna na styku Garbu Opolskiego i doliny Swornicy w Gosławicach. Fot. K. Badora

Położenie badanych terenów na obszarze przygranicznym 3 zróżnicowanych mezoregionów wg Kondrackiego (1998), w tym częściowo na obszarze ostańcowego i nietypowego Garbu Opolskiego wskazuje na urozmaicony charakter środowiska przyrodniczego miasta. Występują tu dogodne warunki do rozwoju form florystycznych i faunistycznych typowych dla węglanowych terenów wyżynnych (Garb Opola), typowych dla holoceńskich zalewowych terenów dolin rzecznych (Doliny Odry, Prószkowskiego Potoku, Swornicy, Maliny, Małej Panwi), jak i typowych dla zdenudowanych równin polodowcowych (zachodnie i wschodnie obrzeża miasta). Ten urozmaicony charakter środowiska geograficznego Opola widoczny jest przy ukształtowaniu każdego z elementów środowiska: rzeźby terenu, budowy geologicznej, hydrologicznej, pokrywy glebowej, warunków klimatycznych, szaty roślinnej oraz fauny i krajobrazu. Jest również dużym walorem przyrodniczym miasta. Pod względem administracyjnym Opole jest stolicą województwa i powiatów: grodzkiego i ziemskiego opolskiego. Granicznymi gminami są gminy wiejskie Chrząstowice, Turawa, Łubniany, Dobrzeń Wielki, Dąbrowa, Komprachcice, Prószków i Tarnów Opolski. Obszar miasta zamieszkuje ok. 130 tys. osób (ok. 12 % ludności województwa), co daje gęstość zaludnienia ok. 1350 os/km2. Wartość tego wskaźnika jest ponad jedenastokrotnie większa niż średnia w regionie, która wynosi 120 os/km2. Wskazuje to na fakt, że miasto Opole jest za Brzegiem najgęściej zaludnionym terenem w województwie. Nie pozostaje to bez wpływu na środowisko przyrodnicze, zagęszczenie ludności w miastach jest jednym z najważniejszych czynników degradacyjnych dla naturalnych walorów przyrodniczych. 1. 2. Rzeźba terenu i typy krajobrazu naturalnego Współczesna rzeźba terenu Opola jest wynikiem zachodzących tu niegdyś zjawisk tektonicznych i neotektonicznych oraz procesów akumulacji i denudacji, zachodzących w różnych środowiskach od okresu górnej kredy, poprzez trzeciorzęd, następnie epokę lodowcową (plejstocen) i w końcu holocen. Szczególne znaczenie dla ukształtowania się dzisiejszej geomorfologii terenów miasta miały procesy neotektoniczne, glacjalne, fluwioglacjalne, peryglacjalne, erozji oraz akumulacji rzecznej, a także działalności człowieka. Procesy, które w sposób dominujący uwarunkowały rzeźbę Opola związane były z trzeciorzędową orogenezą, w czasie której doszło do ponownego wypiętrzania Sudetów oraz utworzenia się na przedpolu gór szeregu uskoków tektonicznych. W konsekwencji wypiętrzenia gór i ruchów tektonicznych na ich przedpolu zarysowała się plioceńska sieć rzeczna praOdry i praMałej Panwi okalająca przed zlodowaceniami dzisiejszy Garb Opola. Okres schyłku trzeciorzędu zadecydował, że teren miasta został do dziś wyniesiony i otoczony szerokimi, płaskimi dolinami. W czwartorzędzie, a przede wszystkim w odleglejszej czasowo części tej epoki – plejstocenie (200 000 – 10 000 lat temu) badany obszar podlegał procesom związanym z dwukrotnym nasuwaniem się i regresją lodowca, a także procesom peryglacjalnym, które rozgrywały się na jego przedpolu. W interglacjale eemskim doszło do odnowienia się zjawisk tektonicznych, w wyniku których Odra została przerzucona na wschód do swojego obecnego koryta, a następnie wyerodowała subsekwentny przełom. W najmłodszej epoce – holocenie następowała denudacja wyniesień i akumulacja w dolinach. Ogólnie można stwierdzić, iż większość form naturalnych współczesnej rzeźby miasta ukształtowała się ostatecznie w czwartorzędzie (zwłaszcza plejstocenie), natomiast ukształtowanie się tych form zostało uwarunkowane przez starsze formy, związane głównie z górnokredowym Garbem Opola i systemem plioceńskiej sieci rzecznej. Występujące z silnym natężeniem procesy rzeźbotwórcze doprowadziły do powstania zróżnicowanego rysu geomorfologicznego, który jest dużym walorem przyrodniczym Opola. Rzutuje także na silne zróżnicowanie pozostałych komponentów środowiska przyrodniczego, w tym walorów florystycznych i faunistycznych. Najwyżej położone obszary miasta zlokalizowane są w jego wschodniej części, na falistych, spłaszczonych, wierzchołkowych obszarach Garbu. Jest to teren, na którym występują powierzchniowe wychodnie utworów kredowych, przykryte niewielką warstwą czwartorzędu, a często tylko glebą. Wysokości bezwzględne osiągają tu lokalnie 182 m npm, w większości oscylują wokół wartości 165-175 m. npm. Zachodnia część rozciętego współczesną doliną Odry Garbu Opola wznosi się na wysokość ok. 165 m. npm pomiędzy Bierkowicami i Os. XXX-lecia i 175 m. npm w okolicach Winowa, osiągając na południu, w sąsiedniej gminie Prószków wysokości wyższe, bo dochodzące do ok. 190 m. npm. Najniżej położone obszary Opola znajdują się na terenach dolinnych współczesnej Odry oraz dolin mniejszych rzek okalających miasto. W dolinie Odry osiągają one 152,3 m. npm w okolicach Groszowic, 151,2 m. npm na południe od Wyspy Bolko i 147,0 m. npm u ujścia do Odry Małej Panwi. Ten ostatni punkt wysokościowy, położony na północnych krańcach miasta, należy do najniższych w jego granicach administracyjnych. W okalających Garb Opola od wschodu dolinach rzek: Malina i Swornica wysokości osiągają: 158,9 m. npm w okolicach Os. Malina, 157,3 m. npm w okolicach Grudzic, 152,3 m. npm na wysokości Gosławic i 150,9 na wysokości Krzanowic. W leżącej na zachodnich krańcach miasta dolinie Prószkowskiego Potoku, wysokości bezwzględne osiągają 160,0 m. npm w okolicach Dziekaństwa i 150,3 m. npm na północnym skraju niewielkiego kompleksu leśnego stanowiącego północno-zachodni kraniec miasta. Biorąc pod uwagę najwyżej i najniżej położone tereny analizowanego obszaru należy stwierdzić, iż jest on słabo zróżnicowany pod względem hipsometrycznym. Różnica wzniesień wynosi ok. 35 m i jest jedną z najmniejszych w grupie gmin nizinnych Śląska Opolskiego. To niewielkie zróżnicowanie wynika z dynamicznych, silnych i długotrwałych procesów denudacyjnych, którym poddane były wyniesione utwory węglanowe Garbu Opola oraz znacznej akumulacji i zasypań w obniżeniach doliny Odry i mniejszych rzek. Pod względem kierunków spadków terenu Opole charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem. Najniżej położone tereny występują w centralnie, południkowo położonej dolinie Odry, która stanowi główną wklęsłą oś geomorfologiczną. W kierunku doliny teren opada symetrycznie z zachodnich i wschodnich obszarów centralnych, które są wyniesione i stanowią często wododziały rzeki i jej dopływów. Na zachodnich i wschodnich krańcach miasta wyniesienia opadają średnio o ok. 15-20 m do dolin: na zachodzie Prószkowskiego Potoku, a na wschodzie Maliny i Swornicy. W dolinach Odry, Prószkowskiego Potoku, Maliny i Swornicy daje się zauważyć również ich ogólną tendencję spadkową z południa na północ, zgodną z przebiegiem dzisiejszego systemu hydrograficznego. Obszary o najwyższych wysokościach względnych (naturalnych deniwelacjach) w Opolu związane są ze skarpami dolin i pradolin na styku z wychodniami utworów górnej kredy, oraz z pozostałościami terasy bałtyckiej i starszych. Denudacja i erozja rzeczna związana częściowo z wypreparowaniem w Garbie Opolskim współczesnej doliny Odry doprowadziła do wykształcenia dużych różnic wysokościowych na skrzydłach doliny. Najsilniejsze deniwelacje stwierdzono na przygranicznych terenach miasta koło Winowa (ok. 30m). Duże różnice wysokości występują również w okolicach Krzanowic, Czarnowąsów – ok. 25 m, w okolicach Gosławic (również 1,5 km na północ od osiedla) i Nowej Wsi Królewskiej – ok. 20 m, na południe od wyrobiska „Bolko” – ok. 15 m. Wzdłuż skarp współczesnej doliny Odry bardzo często występują deniwelacje rzędu 10 m. Na większości terenów miasta deniwelacje nie przekraczają tej wartości, a w dnach dolin rzecznych nie przekraczają 3 m. Skarpom doliny i teras towarzyszą miejscami silne spadki terenu dochodzące do 400. W położeniach poza dolinnych w południowo-wschodniej i południowo-zachodniej części miasta występują nieliczne formy związane z działalnością glacjalną i fluwioglacjalną, zdenudowane w okresie polodowcowym. W okolicach Maliny występują ozy o wysokościach względnych do 10 m, a w lasach na wschód od Maliny zlokalizowano kem o wysokości 15 m. Na zachód od Sławic zinwentaryzowano małą wydmę o bardzo nieznacznych deniwelacjach. W centrum miasta zróżnicowanie wysokości związane jest z ukształtowaniem wierzchowinowej części Garbu Opolskiego. Widoczne jest tu znaczniejsze wyniesienie nad poziom morza na terenach o twardszych, bardziej odpornych na erozję utworach. Tam gdzie margle przechodzą w formacje mniej odporne następowała szybsza denudacja i znaczniejsze zrównanie, które jest w dużej mierze powodem dzisiejszych naturalnych deniwelacji. W strukturze typologicznej współczesnej rzeźby miasta Opola wyróżniamy:

  • formy denudacji i akumulacji wodno-lodowcowej i rzecznej.
  • masywy krystaliczne i starych zrównań fałdowych.

Oba genetyczne typy rzeźby mają podobny udział powierzchniowy. Spośród występujących w regionie form masywów krystalicznych i starych zrównań fałdowych na badanym terenie występują jedynie garby wyżynne i płaskowyże o rzeźbie uwarunkowanej starszym podłożem. Tworzą one porozcinany obecnie garb górnokredowy składający się z części zachodniej i wschodniej. Część zachodnia obejmuje tereny położone pomiędzy doliną Odry i doliną Prószkowskiego Potoku. Znajduje się tu kilka izolowanych, wyniesionych ponad dna dolin płatów wychodni skał górnokredowych, które mają swoją kontynuację na południu w sąsiedniej gminie Prószków. Ogólny przebieg osi rozlokowania wyniesień to N-S. Wzniesienia skał węglanowych w okolicach Winowa podniesione są dodatkowo przez iły neogenu i piaski i żwiry preglacjalne wysokiej terasy Odry. Część wschodnia Garbu jest zwarta. Stanowią ją ostańcowe wychodnie górnokredowe dochodzące do 180 m. npm, wyniesione ponad otaczający teren o 20-25 m. Powierzchnia obszaru w części wierzchowinowej jest łagodnie falista, a w części kontaktu z terasami rzecznymi bywa pagórkowata. Wyniesienie ponad poziom zalewowych wód rzecznych oraz korzystne warunki gruntowe dla osadnictwa spowodowały, że Garb Opolski jest najsilniej zabudowaną częścią miasta. Na południowych i wschodnich krańcach Garb został nieznacznie podniesiony przez utwory wodnolodowcowe zlodowacenia środkowopolskiego. Tutaj też strefa przejściowa pomiędzy wychodniami skał węglanowych i utworami teras akumulacyjnych jest mniej wyraźna. Spośród form rzeźby akumulacji lodowcowej, wodno-lodowcowej, eolicznej i rzecznej wyróżnić można: Holoceńskie dna dolin rzecznych, jest to rzeźba typowa dla przykorytowej części doliny Odry, Prószkowskiego Potoku, Małej Panwi i Swornicy. Ze względu na swój specyficzny, płaski charakter podkreśla wyniesienia skał węglanowych. W tym typie struktury rzeźby można wyróżnić od zachodu na wschód 3 mniej więcej południkowe strefy:

  1. Dolina Prószkowskiego Potoku – jest to szeroka w części północnej i zwężająca się w części południowej, płaska dolina zalewowa o niewielkich deniwelacjach terenu w dnie i miejscami dużych na skarpach (zwłaszcza w kontakcie teras holoceńskich z terasą bałtycką i utworami Garbu Opolskiego) odgraniczających obszary zalewowe doliny od obszarów o innej morfogenezie. Szerokość doliny waha się od ok. 1 km w okolicach Dziekaństwa do ok. 3 km w okolicach Bierkowic. Dolina częściowo wykorzystuje pradolinę Odry, która została zasypana podczas zlodowaceń.
  2. Dolina Odry – ma fundamentalne znaczenie dla ukształtowania się typu rzeźby na terenie Opola. Wchodzi ona nie tylko do zespołu jednostek krajobrazowych jako największa forma wklęsła, lecz również zawiera mnóstwo osadów, które pochodzą z degradacji sąsiednich obszarów wododziałowych (Szczepankiewicz 1968). Zespół procesów zachodzących w dolinie jest zatem fundamentalnym warunkiem powstania rzeźby na obszarach przyległych. Dolina Odry centralnie rozcina miasto na wschodnią i zachodnią część. Jej szerokość w części południowej w okolicach przełomu groszowickiego wynosi jedynie 1,5 km, zaś w części północnej dochodzi do 4 km. Dolina odznacza się niewielkimi deniwelacjami w dnie i dużymi na skarpach, zwłaszcza na styku utworów aluwialnych z górnokredowymi i teras holoceńskich z terasą bałtycką. W dnie wyróżnia się 3 terasy holoceńskie (Szczepankiewicz 1968): I niższą terasę zalewową (0-1 m), piaszczystą z pokrywą mad, łąkową; II wyższą terasę zalewową (1-2 m), głównie piaszczystą z pokrywą mad łąkowo-uprawową (zajmuje większość terenów dna doliny); III terasę denną piaszczysto-żwirową (2-6 m) z miąższą pokrywą mady starszej, uprawowo-osiedlową (terasa postatlantycka). Granice przebiegu teras holoceńskich są dziś niewyraźne, zamaskowane madami. Na terasach występują jedne z ciekawszych naturalnych form geomorfologicznych – starorzecza. Powyżej teras holoceńskich zachowały się fragmentarycznie terasy plejstoceńskie. Przekroje hipsometryczne i geologiczne przez dolinę Odry przedstawia rys. 4. W części B rysunku widoczny jest oprócz ukształtowania doliny, uskok tektoniczny, wzdłuż którego wykształciło się dzisiejsze koryto rzeki.
  3. Dolina Swornicy i Małej Panwi – są to szerokie i płaskie w dnie doliny rzeczne powstałe częściowo na bazie pradoliny Małej Panwi, a być może również wschodniej pradoliny Odry. Okalają one miasto od wschodu i mają podobną charakterystykę morfologiczną co dolina Prószkowskiego Potoku. Znaczniejsze zróżnicowanie wysokości występuje jedynie na pograniczu aluwiów i wychodni skał węglanowych kredy.

Równiny teras niskich, miejscami plejstoceńskie – występują głównie w północno-zachodniej i południowo-wschodniej części miasta i są fragmentami pradolin Odry, która w swym rozwoju hydrologicznym i morfologicznym przed wyerodowaniem przełomu omijała garb w różnych okresach od wschodu lub od zachodu (na podstawie literatury przedmiotu wschodnie ominięcie garbu górnokredowego przez Odrę wydaje się być jeszcze nie w pełni wyjaśnione). Równiny teras niskich miejscami są urozmaicone niewielkimi formami polodowcowymi zlodowacenia środkowopolskiego – kemami lub ozami w okolicach Maliny oraz powstałymi na przełomie plejstocenu i holocenu zdenudowanymi wydmami w okolicach Sławic. Równiny teras akumulacyjnych i erozyjno-denudacyjnych – występują w okolicach Kol. Gosławickiej i Wójtowej Wsi. Powstały przez zasypanie w okresie zlodowacenia środkowopolskiego lokalnych obniżeń na wychodniach starszych utworów trzeciorzędu i kredy. Teren, na którym występuje ten typ rzeźby jest w większości lekko falisty i charakteryzuje się bardzo niewielkimi deniwelacjami. Maskując krawędzie denudacyjne stanowi często końcową, przejściową strefę bardziej zróżnicowanych typów rzeźby. Do najciekawszych form geomorfologicznych reprezentowanych na terenie Opola i stanowiących jego dużą atrakcję przyrodniczą zaliczyć można: Przełom Odry – jest to malownicza strefa kontaktu holoceńskiej, płaskiej doliny dużej rzeki z ostańcami górnokredowymi. Na wysokości Groszowic i Metalchemu prześledzić można budowę doliny, która na tym odcinku ma postać wyraźnie wyciętej w skałach węglanowych rynny obramowanej wyniesionymi skarpami ostańca. Koryto Odry położone jest w dolinie niesymetrycznie, leży bliżej wschodniego skraju. Stanowi to jeden z dowodów na historyczne przesuwanie się rzeki na wschód. Holoceńskie i plejstoceńskie terasy rzeczne ze starorzeczami – w najdojrzalszej postaci występują w dolinie Odry. Poszczególne terasy holoceńskie zaznaczają się tylko miejscami, natomiast plejstoceńskie wykształcają wyraźne skarpy na skrzydłach doliny, np. w okolicach Czarnowąsów. W dolinie rozmieszczone są nieliczne, znajdujące się w różnym stadium sukcesji ekologicznej i geomorfologicznej starorzecza, np. na wysokości Zakrzowa (po lewej stronie koryta), na południe od Wyspy Bolko. Negatywną cechą dla walorów środowiska przyrodniczego doliny są dominujące w niej grunty orne, uregulowany charakter biegu związany ze zniszczeniem rozlewisk i silne wylesienie. Walory fizjonomiczne doliny podnosi miejscami mozaikowaty typ użytkowania. Na jej obszarze zostały zachowane obszary łąkowe z zadrzewieniami, przedzielone drobnopowierzchniowymi użytkami ornymi. Ostańcowe wzniesienia Garbu Opolskiego – stanowią je wyraźnie wyróżniające się, płaskie lub faliste w części wierzchołkowej wzniesienia skał węglanowych górnej kredy. Liczne odkrywki kopalniane obrazujące profile geologiczne osadów oraz skamieliny morskiej fauny kredowej podnoszą walory przyrodnicze, naukowe i dydaktyczne tych struktur. Ozy – stanowią ciąg niewielkich pagórków zbudowanych z piasków i żwirów wodnolodowcowych zlodowacenia środkowopolskiego stadiału maksymalnego. W strefie arealnej deglacjacji lądolodu, pomiędzy Groszowicami i Maliną wykształciło się kilka pagórków o dyskusyjnej genezie. Biernat (1968) klasyfikuje je jako ozy, natomiast Szczepankiewicz (1974) jako kemy. Obecnie są to formy silnie zdenudowane. Kemy i ozy są pagórkowatymi formami, które na terenach młodoglacjalnych osiągają niekiedy bardzo pokaźne rozmiary. Powstają na obszarze moreny dennej z nanosów wody płynącej w lodowcu i na jego powierzchni. Woda niosąc piaski i żwiry osadza je w szczelinach lodowca. Po jego stopnieniu osadzone w jednym miejscu przewarstwione piaski i żwiry tworzą pagórek kemowy. Jeżeli natomiast osadzanie nie następuje lokalnie, a w dnie płynącej czasem przez wiele kilometrów w lodowcu rzeki to powstają długie ciągi ozów. Przekrój przez oz koło Maliny. Fot. K. Badora

Przekrój przez oz koło Maliny. Fot. K. Badora

Kem – na pograniczu Opola z gminami Chrząstowice i Tarnów Opolski, ok. 3 km na wschód od Maliny, zlokalizowany jest duży śródleśny kem o wyniesieniu 15 m, Wydma – jedyną wydmę w Opolu zinwentaryzowano na północnych krańcach miasta, w lesie na zachód od Sławic. Jest to niewielka, zdenudowana piaszczysta forma, wyniesiona kilka metrów ponad teren, związana z plejstoceńskimi terasami Odry. Powstała w warunkach peryglacjalnych na skutek erozji eolicznej piasków odsłoniętych teras rzecznych. Uzupełnieniem naturalnych form geomorfologicznych miasta i dodatkowym czynnikiem różnicującym rzeźbę są wytwory działalności człowieka, a zwłaszcza górnictwa odkrywkowego. Pod tym względem Opole należy do najsilniej przekształconych gmin w województwie i jest również ewenementem w skali kraju. Na terenie miasta zlokalizowano kilkanaście dużych i małych odkrywek kopalnianych margli, kruszywa naturalnego, iłów, w których eksploatacja sięga miejscami głębokości 30 m. Innymi antropogenicznymi formami geomorfologicznymi, które wyraźnie wyróżniają się w krajobrazie są hałdy, wały przeciwpowodziowe, nasypy kolejowe i inne budowle ziemne. Nasycenie tymi formami na 1 km2 terenu należy do największych w regionie. Pod względem typów krajobrazu naturalnego Polski (Kondracki 1988, 1994) na terenie Opola wyróżniono 3 gatunki krajobrazu. Ich charakterystykę przedstawia tabela 1. Tabela 1. Gatunki krajobrazu naturalnego miasta Opola wg Kondrackiego 1988, 1994.

Nr Typologia i charakterystyka Lokalizacja w mieście
1. Klasa: Krajobrazy nizinneTyp: dolin i równin akumulacyjnychGatunek: tarasów z wydmamiGleby: bielicowe i brunatneRoślinność potencjalna: lasy, bory W północno-zachodniej i południowo-wschodniej części
2. Klasa: Krajobrazy nizinneTyp: dolin i równin akumulacyjnychGatunek: den dolinnychGleby: madyRoślinność potencjalna: łęgi, olsy Doliny: Odry, Prószkowskiego Potoku, Swornicy
3. Klasa: Krajobrazy wyżynneGatunek: na skałach węglanowych Gleby: rędzinyRoślinność potencjalna: grądy Centralna część, po obu stronach Odry

Źródło: oprac. własne na podstawie Kondracki 1988, 1994 Analizując przestrzenne rozmieszczenie głównych gatunków krajobrazu naturalnego w Opolu na tle terenów przyległych daje się zauważyć ich wyspowy charakter. Rzadkie w tej części kraju krajobrazy wyżynne na skałach węglanowych, występujące w kontakcie z krajobrazami dolin rzecznych, otoczone są przez typowe dla regionu krajobrazy staroglacjalne równin peryglacjalnych. Nietypowość krajobrazów naturalnych miasta oraz ich izolacja przez krajobrazy w regionie powszechne podnoszą znacznie walory krajobrazowe i przyrodnicze terenów Opola. Szczegółową charakterystykę typów krajobrazu naturalnego dla powiatu opolskiego, w tym miasta przedstawiła Dubel (1970). 1. 3. Budowa geologiczna i hydrogeologiczna Na obecny stan budowy geologicznej utworów powierzchniowych obszaru miasta Opola miały wpływ głównie procesy sedymentacji najpierw w morskim zbiorniku górnokredowym, następnie w słodkowodnym, trzeciorzędowym basenie środkowopolskim, akumulacja i erozja występująca w plioceńskiej sieci rzecznej, kilkakrotne wkraczanie na teren Polski lądolodu, sedymentacja rzeczna, intensywna erozja w okresach interglacjalnych, a także zespół procesów występujących po ostatnim zlodowaceniu. Dodatkowym czynnikiem różnicującym geologię miasta były zjawiska tektoniczne i neotektoniczne, w wyniku których wyniesiony został nieznacznie Garb Opola, a dolina Odry utworzyła przełom. Spośród utworów geologicznych swoje wychodnie na badanym obszarze mają zarówno formacje kenozoiczne: trzeciorzędu oraz czwartorzędu, jak i formacje mezozoiczne górnej kredy. Taki stan jest nietypowy w skali regionu opolskiego, gdzie w większości gmin powierzchniowe utwory stanowią jedynie formacje kenozoiczne i to w zdecydowanej większości najmłodsze – czwartorzędowe.

Powierzchniowe utwory geologiczne Opola

Miasto położone jest w strefie granicznej dużej jednostki strukturalnej budowy geologicznej Opolszczyzny Depresji Śląsko-Opolskiej. Wschodnia granica wyklinowujących się utworów Depresji przebiega południkowo w okolicach wschodnich granic Opola. Stąd w kierunku zachodnim miąższość utworów Depresji wzrasta. Wypełnieniem litologicznym tej jednostki są utwory węglanowe górnej kredy: koniaku w stropie, pod nimi turonu, a następnie w spągu cenomanu. Na terenie miasta na powierzchni występują głównie formacje turonu oraz cenomanu o łącznej miąższości od 17 m w części wschodniej do ok. 70 m w części zachodniej. Podłoże Depresji stanowią kolejno następujące utwory:

  • Iły margliste z wkładkami piaskowców kajpru,
  • Wapienie i dolomity wapienia muszlowego,
  • Dolomity i wapienie pstrego piaskowca,
  • Piaskowce i zlepieńce czerwonego spągowca.

Łączna miąższość utworów triasu zalegających pod Depresją Śląsko-Opolską wynosi ok. 350 m. Podłoże triasu stanowią piaskowce i zlepieńce permu. W powierzchniowych utworach geologicznych miasta największy udział posiadają utwory górnej kredy, udokumentowane licznymi skamielinami przewodnimi. Na podstawie zawartości CaO Aleksandrowicz (1973, 1974) wydzielił w górnej kredzie następujące ogniwa litostratygraficzne:

  1. piaski i piaskowce,
  2. margle ilaste dolne,
  3. margle dolne,
  4. wapienie margliste,
  5. margle górne,
  6. margle ilaste górne.

Ogniwo 1 należy do cenomanu (tzw. warstwy z Gosławic), natomiast 2-6 do turonu (warstwy Prószkowskie). Nieco później wydzielono jeszcze warstwy niemodlińskie składające się na 7 ogniwo (iły margliste) należące do koniaku, jednakże na terenie miasta koniak występuje najprawdopodobniej jedynie na bardzo niewielkim obszarze koło Bierkowic (najbliższe wielkoprzestrzenne wychodnie leżą w okolicach Komprachcic). Spągowa część Depresji w postaci piaskowców glaukonitowych, zlepieńców i piasków ze żwirami cenomanu odsłania się na powierzchni w Opolu w okolicach Gosławic i Nowej Wsi Królewskiej. W sztucznych odkrywkach stwierdza się tu obecność wapieni piaszczystych i gez z glaukonitem i konkrecjami żelazisto-manganowymi. Rzadko występuje również cenomańska fauna małży. Średnia miąższość utworów wynosi kilkanaście metrów; w części północno-wschodniej miasta maleje, a w części południowo-zachodniej wzrasta. Pierwsze ogniwo turonu – margle ilaste dolne – odsłania się w Gosławicach. Utwory zawierają tu ok. 45-65 % CaCO3, i dzielą się na 2 warstwy: dolną, z marglami piaszczystymi z glaukonitem i muskowitem oraz górną z biotytem. W skałach znajduje się nieliczną faunę cienkoskorupowych małży. Drugie ogniwo turonu – margle dolne z zawartością CaCO3 dochodzącą do 80% – odsłania się w licznych kamieniołomach w Opolu. Skały charakteryzują się dużą twardością, równoległym warstwowaniem i oddzielnością. Dolna część profilu zawiera nieliczną faunę inoceramową, amonitową i gąbek, natomiast w części górnej licznie występują gąbki, inoceramy, jeżowce, ramienionogi i amonity. Trzecie ogniwo turonu, a czwarte górnej kredy – wapienie margliste o najwyższej w całym profilu zawartości CaCO3 (80-88%) – jest najbardziej charakterystycznym ogniwem kredy opolskiej (Badura, Bobiński, Przybylski 1996). Stanowią go ławice białych i białoszarych, laminowanych wapieni i wapieni marglistych z przeławiceniami margli. Z fauny kopalnej spotyka się liczne ramienionogi, gąbki, małże, amonity oraz jeżowce. Piąte ogniwo kredy opolskiej – margle górne o zawartości CaCO3 do 65% – występuje w postaci utworów dosyć twardych, szarych i jasnoszarych, miejscami przeławicowanych marglami ilastymi. Zawierają one konkrecje pirytowe i glaukonit, natomiast wśród fauny nieliczne jeżowce, ramienionogi, gąbki, a także szczątki ryb. Odsłaniają się one na południe od Opola w kamieniołomie Folwark. Ostatnie ogniwo – margle ilaste górne o zawartości CaCO3 do 48% – występuje w postaci szarych i ciemnoszarych osadów o równoległym warstwowaniu. Margle ilaste są przewarstwione marglami piaszczystymi, których udział wzrasta ku stropowi. Można tu zlokalizować spirytyzowane szczątki małży, bogato ornamentowanych ślimaków, ryby i szczątki roślin. Ogniwo to najlepiej odsłania się na południe od Opola w kamieniołomie Folwark. Z nastaniem ery kenozoicznej część starszych utworów litologicznych została przykryta osadami neogenu. Garb Opola był wówczas wyspą, przy której osadzały się w płytkich zbiornikach słodkowodnych Basenu Środkowopolskiego warstwy iłów poznańskich, przewarstwione piaskami, z lokalnymi soczewami węgli brunatnych. Odsłaniają się one na powierzchni w okolicach Szczepanowic, Nowej Wsi Królewskiej oraz pomiędzy Zakrzowem i Kępą. U schyłku trzeciorzędu, na przełomie miocenu i pliocenu zaczął się formować dzisiejszy system hydrograficzny Odry. W wyniku podniesienia terenu w czasie wypiętrzenia Sudetów znacznie zwiększyła się zdolność erozyjna i transportowa sieci rzecznej. Rzeki niosły dużą ilość materiału wietrzeniowego, a do biegu wykorzystały południkowe strefy uskoków plioceńskiej orogenezy alpejskiej. Ówczesna Odra płynęła na zachód od dzisiejszej doliny, omijając ostańcowy Garb Opolski. Od wschodu Garb opływała wtedy dolina Małej Panwi. Pozostałościami eoplejstoceńskiej pradoliny Odry są wyniesione żwiry rzeczne tarasu wysokiego w okolicach Winowa położone na iłach neogenu. W plejstocenie doszło do sukcesywnego zasypywania i odnawiania doliny Odry, aż ostatecznie w stadiale Warty zlodowacenia środkowopolskiego dolina uległa całkowitemu zasypaniu. W interglacjale eemskim odnowiła się strefa uskoków trzeciorzędowych środkowej Odry, w wyniku czego dolina przesunęła się na wschód, a następnie przełamała się subsekwentnie przez Garb Opola w okolicach Groszowic (Przełom Groszowicki). Ze zlodowaceniami, oprócz powstania współczesnej doliny Odry, wiąże się również występowanie na terenie miasta osadów wodnolodowcowych. Wszystkie występujące płatowo utwory polodowcowe związane są z ostatnim zlodowaceniem, które sięgnęło obszaru Opola -. zlodowaceniem środkowopolskim (stadiał maksymalny). Występują tu piaski, żwiry i mułki rzeczne i wodnolodowcowe (okolice Gosławic, Wróblina, Zakrzowa, Kolonii Gosławickiej, Półwsi, Grotowic), pojedynczy płat glin zwałowych (okolice Nowej Wsi Królewskiej) oraz piaski i żwiry kemów i ozów położone przy Osiedlu Malina i 3 km na wschód od niego. Na wschód od Sławic zlokalizowano na niewielkim obszarze na terasie plejstoceńskiej piaski eoliczne w wydmach. Utwory holoceńskie (postglacjalne) miasta to głównie osady rzeczne związane z akumulacją Odry, Małej Panwi, Prószkowskiego Potoku, Maliny i Swornicy. Pod względem litologicznym stanowią je mady, mułki, piaski i żwiry rzeczne. Ich łączna miąższość nie przekracza zwykle 8 m. Wierzchnią warstwę stanowią zróżnicowane w miąższości mady. Lokalnie na bardzo małych powierzchniach w dolinach występują również namuły i namuły z torfami. Ich powstanie najczęściej związane jest z degradacją starorzeczy. Starorzecze Odry koło Grotowic. Fot. K. Spałek

Starorzecze Odry koło Grotowic. Fot. K. Spałek

Zróżnicowana budowa geologiczna miasta ma kluczowe znaczenie dla zróżnicowania przyrodniczego obszaru. Zapewnia możliwość występowania dużej mozaikowatości siedlisk zwiększając potencjalną bioróżnorodność. Stwarza również korzystne uwarunkowania dla występowania złóż surowców mineralnych o znaczeniu gospodarczym. Kopalnictwo i przerób górnokredowych, węglanowych surowców mineralnych ma w Opolu długą tradycję Już w połowie ubiegłego wieku istniały tu 4 kamieniołomy i 9 pieców wapienniczych. W 1857r. wybudowano pierwszą cementownię (Kozłowski red. 1979). O rozwoju przemysłu cementowo-wapienniczego zadecydowała łatwa dostępność surowca (wychodnie utworów) oraz duża zawartość CaCO3 w kopalinie. Na podstawie szczegółowego rozpoznania zlokalizowano i udokumentowano następujące złoża surowców węglanowych:

  1. „Bolko” w Nowej Wsi Królewskiej rodzaj kopaliny – wapienie margliste do produkcji cementu i wapna, zasoby bilansowe – 11377 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 35,5 ha,
  2. „Groszowice” w Groszowicach rodzaj kopaliny – wapienie margliste do produkcji cementu i wapna, zasoby bilansowe – 21013 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 167,9 ha.
  3. „Groszowice, Wróblin” w Opolu rodzaj kopaliny – margle do produkcji cementu i wapna, zasoby bilansowe – 27350 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – bd.
  4. „Odra II” w Gosławicach rodzaj kopaliny – wapienie i margle do produkcji cementu i wapna, zasoby bilansowe – 70570 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – bd. Oprócz surowców węglanowych udokumentowano również złoża kruszywa naturalnego, piasków formierskich i surowców ilastych dla przemysłu wapienniczego:
    1. „Bolko” w Nowej Wsi Królewskiej rodzaj kopaliny – surowce ilaste dla przemysłu cementowego, zasoby bilansowe – 406 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – bd, uwaga – złoże zaniechane.
    2. „Gosławice” w Opolu rodzaj kopaliny – kruszywo naturalne, zasoby bilansowe – 3614 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 53,8 ha,
    3. „Groszowice” w Opolu rodzaj kopaliny – kruszywo naturalne, zasoby bilansowe – 673 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 77,1 ha,
    4. „Groszowice Południe” w Opolu rodzaj kopaliny – kruszywo naturalne, zasoby bilansowe – 610 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 34,0 ha,
    5. „Groszowice Południe” w Opolu rodzaj kopaliny – piaski formierskie, zasoby bilansowe – 4527 tys. ton, powierzchnia pierwotna udokumentowana – 42,3 ha,
Profil geologiczny wapieni marglistych w kamieniołomie koło Groszowic. Fot. K. Badora
Profil geologiczny wapieni marglistych w kamieniołomie koło Groszowic. Fot. K. Badora

Liczba złóż oraz wielkość zasobów eksploatacyjnych kopalin na terenie miasta czyni z niego ewenement na skalę Polski. Jest również przyczyną wielu konfliktów przestrzennych na styku kopalnictwa i przerobu surowców węglanowych z innymi funkcjami miasta. Część odkrywek eksploatacyjnych charakteryzuje się dużą wartością dydaktyczno-naukową. Po zaprzestaniu eksploatacji w wybranych wyrobiskach powinno się wyznaczyć do ochrony w postaci stanowiska dokumentacyjnego przyrody nieożywionej typowe dla kredy opolskiej profile geologiczne. Bardzo istotnym zagadnieniem z przyrodniczego punktu widzenia jest rekultywacja wyrobisk. Przy odpowiednim jej kierunku można stworzyć ekosystemy o dużych walorach przyrodniczych.

Hydrogeologia

Obszar miasta należy do hydrogeologicznego rejonu Opola z poziomami wodonośnymi w czwartorzędzie, górnej kredzie i środkowym triasie. Poziom czwartorzędowy związany jest z doliną Odry i dolinami innych mniejszych rzek. Zalega na głębokości do 10 m i posiada wydajność 10-40 m3/h. Poziom górnokredowy związany jest ze szczelinowo-porowymi strukturami margli i wapieni marglistych. Zalega na zróżnicowanej głębokości od 20 do kilkudziesięciu metrów i charakteryzuje się wydajnością w zakresie 10-30 m3/h. Triasowy, szczelinowy poziom wodonośny zlokalizowany jest w utworach wapienia muszlowego. Leży na dużej głębokości 100-200 m i posiada bardzo dużą wydajność, wahającą się od 100 do 200 m3/h. Tereny miasta Opola charakteryzują się zróżnicowaną głębokością poziomu zalegania wód gruntowych. W dolinach rzek poziom położony jest bardzo płytko, nierzadko kilkadziesiąt cm pod powierzchnią terenu, na obszarach starych teras akumulacyjnych Odry oraz utworów wodnolodowcowych poziom waha się od 2 do 5 m, zaś na wyniesieniach Garbu Opolskiego sięga 5-10 m. Powszechnym zjawiskiem jest występowanie lejów depresyjnych zaburzających naturalny poziom zalegania wód podziemnych. Przyczyną ich występowanie jest odwadnianie powierzchniowych warstw litologicznych przez liczne, często głębokie wyrobiska. Na terenie Opola zlokalizowany jest posterunek badania stanów wód podziemnych Malina, położony na terasie plejstoceńskiej. Absolutne maksimum wysokości zalegania wód wynosiło dla tego posterunku 58 cm (II.1987r.), zaś absolutne minimum 246 cm (I.1990r.). Średnie miesięczne stany wód przedstawia. Najwyższe stany wód podziemnych przypadają dla tego posterunku na okres zimowy i wczesnowiosenny, najniższe w miesiącach letnich. Stany te nie korelują się z miesięcznymi sumami opadów atmosferycznych, których maksimum przypada na okres letni. Poziom głębokości wód gruntowych jest więc dla tego posterunku w niewielkim stopniu zależny od sum opadów atmosferycznych. Miasto jest wyjątkowo korzystnie położone w strukturze zalegania Głównych Zbiorników Wód Podziemnych Polski. Pod jego obszarami zalegają 4 zbiorniki wód podziemnych, w tym 1 całkowicie, a drugi w większości objęte są najwyższą ochroną (ONO) (Kleczkowski red. 1990): GZWP 333 – obejmuje niemal całe miasto (ok. 10% całkowitej powierzchni zbiornika znajduje się na terenie Opola), GZWP 336 – obejmuje niemal całe miasto (ok. 30% całkowitej powierzchni zbiornika znajduje się na terenie Opola), GZWP 334 – obejmuje północno-wschodnie krańce miasta (ok. 5% całkowitej powierzchni zbiornika znajduje się na terenie Opola), GZWP 335 – obejmuje całe miasto (ok. 5% całkowitej powierzchni zbiornika znajduje się na terenie Opola), Charakterystyka Głównych Zbiorników Wód Podziemnych występujących na terenie miasta.

Wyszczególnienie : Charakterystyka
Nazwa zbiornika: Zbiornik (T2) Opole Zawadzkie
Numer: 333
Stratygrafia: T
Region hydrogeologiczny: MK-S
Powierzchnia GZWP (km2): 750
Powierzchnia ONO (km2): 750
Wiek utworów wodonośnych: Trias środkowy
Typ zbiornika: szczelinowo-krasowy
Klasa jakości wód: Ib (Ic, Id) bardzo czyste i czyste do użytku bez uzdatniania
Średnia głębokość ujęć (m): 120-140
Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (tyś m3/d): 200
Nazwa zbiornika: Dolina kopalna rzeki Mała Panew
Numer: 334
Stratygrafia: Q
Region hydrogeologiczny: MK-S
Powierzchnia GZWP (km2): 80
Powierzchnia ONO (km2): 60
Powierzchnia OWO (km2): 20
Wiek utworów wodonośnych: czwartorzędowe dolin kopalnych
Typ zbiornika: porowy
Klasa jakości wód: Ic (Id) nieznacznie zanieczyszczone, łatwe do uzdatnienia
Średnia głębokość ujęć (m): 70
Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (tyś m3/d): 100
Nazwa zbiornika: Zbiornik T1 Krapkowice – Strzelce Opolskie
Numer: 335
Stratygrafia: T
Region hydrogeologiczny: MK-S
Powierzchnia GZWP (km2): 2050
Powierzchnia OWO (km2): 1000
Wiek utworów wodonośnych: trias dolny
Typ zbiornika: szczelinowo-porowy
Klasa jakości wód: Ic nieznacznie zanieczyszczone, łatwe do uzdatnienia
Średnia głębokość ujęć (m): 100-600
Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (tyś m3/d): 50
Nazwa zbiornika: Niecka Opolska
Numer: 336
Stratygrafia: Kreda górna
Region hydrogeologiczny: NO
Powierzchnia GZWP (km2): 138
Powierzchnia OWO (km2): 58
Wiek utworów wodonośnych: kreda górna
Typ zbiornika: szczelinowo-porowy
Klasa jakości wód: Ic, II nieznacznie zanieczyszczone, łatwe do uzdatnienia, częściowo nie przeznaczone dla ludności do picia
Średnia głębokość ujęć (m): 50-80
Szacunkowe zasoby dyspozycyjne (tyś m3/d): 20

źr. oprac. własne na podstawie Kleczkowski (red.) 1990 Dominujące kierunki przepływu wód podziemnych w zbiornikach są zgodne z kierunkiem opadania terenu, tzn. przebiegają z południowego-wschodu na północny zachód z prędkością 30-100 m/a. W warunkach regionu jest to ruch średnio szybki. 1. 4. Gleby Bogactwo uwarunkowań geologicznych, geomorfologicznych, klimatycznych i hydrologicznych terenów miasta Opole tworzy korzystne warunki dla powstania różnorodnych typów gleb. Dominujące powierzchniowo gleby w mieście należą do następujących jednostek typologicznych gleb wg klasyfikacji PTG (Dobrzański, Zawadzki red. 1995): GLEBY LITOGENICZNE Rędziny – na terenie miasta występują w bardzo znacznym udziale w obrębie wychodni skał węglanowych górnej kredy. GLEBY AUTOGENICZNE Brunatne właściwe – występują w zwartym zasięgu w Żerkowicach i Mechnicach na zachodnim pograniczu Opola, Brunatne kwaśne – występują w okolicach Dziekaństwa, Płowe – występują lokalnie w zachodniej części badanego obszaru, Rdzawe i bielicowe – występują na niewielkich powierzchniach na wschodnich krańcach miasta. GLEBY SEMIHYDROGENICZNE Czarne ziemie – występują głównie w południowo-zachodniej części miasta w okolicach Wójtowej Wsi, Winowa i Bierkowic, GLEBY HYDROGENICZNE Gleby murszowe i murszowate – występują na niewielkich powierzchniach w południowo-wschodniej części Opola. GLEBY NAPŁYWOWE Gleby aluwialne mad rzecznych – występują pospolicie na terasach dennych Odry, ujściowego odcinka Małej Panwi, Swornicy i Prószkowskiego Potoku. GLEBY ANTROPOGENICZNE gleby industrio i urbanoziemne – zajmują jeden z największych odsetków powierzchni gleb wśród gmin regionu. Są to gleby przekształcone przez zabudowę mieszkaniową, zwałowiska i ciągi infrastruktury technicznej. Zestawienie powierzchni jednostek typologicznych gleb użytków rolnych miasta przedstawiono poniżej (w ha, pierwsza cyfra – grunty orne, po myślniku użytki zielone):

  • Rędziny – 1264 – 31 ha
  • Czarnoziemy zdegradowane – 0 – 0 ha
  • Płowe – 103 – 0 ha
  • Brunatne – 373 – 15 ha
  • Glejowe – 0 – 0 ha
  • Mułowo-torfowe – 0 – 146 ha
  • Torfowe – 0 – 0 ha
  • Czarne ziemie – 845 – 218 ha
  • Mady – 1320 – 1078 ha

Powyższe zestawienie wskazuje, że większość gleb użytków rolnych Opola to rędziny i mady. Jest to konsekwencją budowy geologicznej miasta, w której wśród powierzchniowych utworów dominują wychodnie margli oraz mady, piaski i żwiry rzeczne. W gruntach ornych rędziny i mady łącznie stanowią ok. 66% wszystkich gleb, a w użytkach zielonych prawie 75%, przy czym na te ostatnie składają się w ogromnej większości mady. Udział rędzin w powierzchni glebowej miasta należy do największych w regionie. Znaczący udział powierzchniowy osiągają również czarne ziemie, ok. 20% UR. Zestawienie powierzchni utworów glebowych Opola w ha według grup składu mechanicznego przedstawiono poniżej (pierwsza cyfra – grunty orne, po myślniku użytki zielone):

  • Żwirowe – 0 – 0 ha
  • Piaskowe – 1373 – 584 ha
  • Gliniaste – 2532 – 758 ha
  • Pyłowe – 0 – 0 ha
  • Lessowe i lessowate – 0 – 0 ha
  • Ilaste – 0 – 0 ha
  • Organiczne – 0 – 146 ha.

Większość gleb uprawnych należy do gleb gliniastych i w mniejszym zakresie piaskowych. Na uwagę zasługuje brak gleb pyłowych i ilastych, które w regionie (zwłaszcza na południu, zachodzie i północnym wschodzie) są rozpowszechnione. Duży jest również udział użytków zielonych na glebach organicznych. Procentowy udział gleb gruntów ornych o różnych właściwościach mechanicznych na tle województwa przedstawia się następująco:

  • Bardzo lekkie – 17,0 % – woj. – 7,2 %
  • Lekkie – 18,7 % – woj. – 14,7 %
  • Średnie – 32,0 %, – woj. – 37,3 %
  • Ciężkie – 32,1 %. – woj. – 40,8 %

Na uwagę zasługuje duży w porównaniu do regionu udział gleb bardzo lekkich. Ogólnie w mieście znajduje się więcej niż w regionie gleb lekkich i bardzo lekkich i mniej gleb średnich i ciężkich. Stosunek gleb lekkich i bardzo lekkich do średnich i ciężkich w Opolu wynosi 0,56, a w województwie 0,28. Procentowy udział powierzchni poszczególnych klas bonitacyjnych gleb ornych na tle województwa opolskiego, wskazuje, iż miasto ma gorsze gleby dla rozwoju rolnictwa niż średnio w regionie. Nie występują tu gleby I klasy, podczas gdy w regionie stanowią 0,5% GO, niemal pięciokrotnie mniejszy jest udział gleb II klasy, dwukrotnie mniejszy IIIa i b. Łącznie najwartościowsze gleby klas I-III stanowią tu 24,2% GO, natomiast średnio w regionie 44,5%. Ponad dwukrotnie większy jest natomiast udział gleb klasy VI. Stan ten, jak i niewielki udział lasów i obszarowych zadrzewień w strukturze użytkowania przestrzeni miasta skłania do podjęcia szerszego programu zalesienia gleb tej klasy. Procentowy udział kompleksów przydatności rolniczej gleb gruntów ornych miasta na tle województwa opolskiego, wskazuje, że bardzo wysoki udział osiągają w mieście gleby kompleksu pszennego dobrego oraz żytniego dobrego. Znacząco mniej w porównaniu do średniej w regionie jest gleb kompleksów pszennego bardzo dobrego oraz pszennego wadliwego i żytniego bardzo dobrego. Gleby Opola należą do słabo zagrożonych erozją wietrzną i wodną. Silniejsze procesy erozyjne mogą zachodzić jedynie lokalnie na stromych stokach krawędzi denudacyjnych i teras rzecznych. Znacznie silniej gleby zagrożone są przez zjawiska związane z prowadzeniem gospodarki człowieka. Do najważniejszych zagrożeń antropogenicznych gleb należą:

  • zabudowa coraz nowych terenów,
  • zanieczyszczenia chemiczne niskiej emisji,
  • komunikacyjne,
  • zasolenie zimowymi środkami oczyszczania dróg,
  • prowadzenie odkrywkowej eksploatacji surowców mineralnych.

1. 5. Wody powierzchniowe Obszar Opola w całości należy do zlewni Odry. Udział procentowy terenów miasta w całkowitej powierzchni zlewni jest niewielki i wynosi 0,08%. Na wysokości Opola domyka się część zlewni o powierzchni 10989,0 km2, co stanowi 9,25% całkowitego dorzecza Odry. Biorąc pod uwagę niewielki udział terenów miasta w powierzchni dorzecza należy stwierdzić, iż większość tutejszych zjawisk hydrologicznych jest uwarunkowana procesami dziejącymi się poza analizowanym terenem, zwłaszcza w górnej, górskiej części zlewni. W dorzeczu Odry na terenie miasta wyróżnić można podrzędne zlewnie większych ścieków: w części wschodniej (prawostronnej):

  • Swornicy z Maliną (dopływy Małej Panwi),
  • Czarnki,
  • Groszowickiego Potoku,
  • Małej Panwi,

w części zachodniej (lewostronnej):

  • Prószkowskiego Potoku,
  • Olszanki.

Oprócz tych rzek Odra na badanym obszarze zbiera wody z kilku mniejszych, zwłaszcza lewostronnych dopływów zlokalizowanych głównie w dolinie. Przebieg działów wodnych rozdzielających zlewnie poszczególnych rzek jest pewny jedynie w na wysoczyznach. W obniżeniach, a zwłaszcza w dolinie Odry, za sprawą licznych rowów i lokalnych podmokłości, a także wałów przeciwpowodziowych jest niepewny. Gęstość sieci rzecznej badanych terenów należy do średniej w skali regionu 1,00-1,25 km/km2. Jest ona dosyć zróżnicowana, ponieważ w dolinach rzek zagęszczenie jest duże, natomiast na wyniesieniach Garbu Opolskiego niewielkie. Miejscami, zwłaszcza we wschodniej części miasta cieki nie występują. Średni roczny odpływ z terenów dorzecza Odry na terenie miasta wynosi 5,0-7,5 l/s km2. Należy on do średnich w skali regionu i jest typowy dla terenów nizinnych. Średni wysoki jednostkowy odpływ rzeczny wynosi do 50 l/s km2, średni niski 1-2 l/s km2, a maksymalny 1 % 100-200 l/s km2. Charakterystyczną cechą systemu hydrograficznego omawianego terenu jest symetryczność przebiegu cieków w części zachodniej i wschodniej. Układ systemu hydrologicznego jest tu trójdzielny, składający się z centralnej osi Odry i symetrycznie w stosunku do tej osi usytuowanych prawo i lewostronnych dopływów, oddzielonych od głównej rzeki ciągami wyniesień. Na terenie miasta nie występują różnice w charakterze reżimu hydrologicznego poszczególnych rzek. Wszystkie są rzekami typowo nizinnymi, charakteryzującymi się małą gwałtownością wezbrań i przewagą przepływu laminarnego nad turbulentnym, niosącymi głównie materiał ilasty składany podczas wylewów w mady. Zwiększone tendencje do przepływu turbulentnego oraz transport grubszych niż ilasta frakcji są charakterystyczne jedynie dla okresów silnych wezbrań. Ogólny północny kierunek spływu wód sieci rzecznej jest zgodny z typowym kierunkiem dla południowej i centralnej Opolszczyzny, gdzie rzeki spływają z gór i pogórzy poprzez równiny i płaskowyże do doliny Odry, stanowiącej główną wklęsłą oś geomorfologiczną regionu. Szacuje się, że udział poszczególnych zlewni cząstkowych Odry na terenie miasta kształtuje się następująco:

  • Przyrzecze Odry – 60%
  • Mała Panew ze Stradunią i Maliną – 30%
  • Prószkowski Potok – 10%.

Główna rzeka Opola – Odra – wpływa na jego teren w południowej części na wysokości Grotowic. Kierunek jej przepływu ułożony jest wzdłuż osi południe – północ. Rzeka na kolejnych kilku kilometrach przepływu stanowi granicę miasta z gminą Prószków. Na wysokości Groszowic gwałtownie zmienia kierunek biegu na zachodni, co spowodowane jest twardymi utworami podłoża i utworzeniem przełomu. Po kolejnym zakolu prostuje bieg na północny. Na wysokości centrum miasta, za sprawą Kanału Młynówka w dolinie utworzona została Wyspa Pasieka, a na południe od niej za sprawą wybudowania Kanału Ulgi Wyspa Bolko. Odra opuszcza teren Opola na wysokości ujścia Małej Panwi. Spadek hydrauliczny rzeki na terenie miasta wynosi ok. 0,04 ‰. Na analizowanym terenie ta górsko-nizinna rzeka ma więc już charakter typowo nizinny. Opolski odcinek Odry w skali regionu należy do najsilniej zabudowanych hydrotechnicznie i uregulowanych. Silna ingerencja w naturalny reżim hydrologiczny rzeki była spowodowana koniecznością jej użeglowienia i zapewnienia miastu ochrony przeciwpowodziowej. Spośród większych budowli hydrotechnicznych na rzece należy wyróżnić jazy: Groszowice – zbudowany na 144,7 km, o spadku zwierciadła wody 2,1 m, sektorowy, wybudowany w latach 1978-85 ze śluzą dużą 187,0 x 9,6 m i małą 55,0 x 9,6 m., Opole – zbudowany na 150,5 km, o spadku zwierciadła wody 2,1 m, sektorowy, wybudowany w latach 1979-86 ze śluzą dużą 187,3 x 9,6 m i małą 54,4 x 9,6 m., Wróblin – zbudowany na 157,6 km, o spadku zwierciadła wody 2,4 m, sektorowy, wybudowany w latach 1976-79, ze śluzą dużą 187,0 x 9,6 m i małą 55,0 x 9,6 m. Reżim hydrologiczny Odry w Opolu jest całkowicie przeobrażony przez sterowanie przepływami wód na śluzach powyżej miasta i w mieście. W sezonie żeglugowym stany wód zmieniają się w bardzo niewielkim zakresie, minimum osiągają w zimie. Zaobserwować tu można występowanie najniższych stanów w okresie I-II, a najwyższych w okresie letnim. Średni przepływ Odry na wysokości ujścia Małej Panwi wynosi 82,5 m3/s. Ekstremalne stany wód, zarejestrowane na Odrze w Opolu z wielolecia przedstawiają się następująco:

  • WWW – 28.08.1813r. – 644 cm,
  • NNW – 01.02.1956r. – 44 cm,
  • przy średnim stanie SSW wynoszącym 213 cm.

Wartości te zostały zweryfikowane przez powódź z 1997r. Ocenia się, że 10-11.07.1997r. stan Odry w analizowanym przekroju osiągnął 777 cm, tj. o 28,6% więcej niż dotychczasowe maksimum, zaś przepływ maksymalny oszacowano na 3500 m3/s, tj. 42 razy więcej niż przepływ średnioroczny. Przepływy innych rzek posiadających swoje zlewnie na terenie miasta uzyskane podczas jednorazowych pomiarów z IV.1998r. wynoszą (Mapy hydrograficzne … 1998):

  • Prószkowski Potok na wysokości Prószkowa – 0,15 m3/s,
  • Prószkowski Potok na wysokości Niewodników – 0,80 m3/s,
  • Swornica na wysokości Krzanowic – 0,44 m3/s,
  • Chrząsatwa (Jemielnica) na wysokości Kępy – 1,75 m3/s,
  • Malina na wysokości Grudzic – 0,39 m3/s,
  • Malina na wysokości Gosławic – 0,35 m3/s,
  • Czarnka na wysokości Groszowic – 0,11 m3/s,
  • Olszanka na wysokości Wójtowej Wsi – 0,04 m3/s.

Okresy występowania wezbrań dla rzek terenu badań przypadają na wiosnę (marzec, maj) i lato (lipiec). Wystąpienie wezbrań najczęściej związane jest z intensywnymi opadami atmosferycznymi, zwłaszcza w górnych częściach zlewni Odry. Okres występowania niżówek dla rzek miasta przypada na lato (czerwiec-lipiec). Pod względem zasobności w naturalne, stojące wody powierzchniowe miasto należy do ubogich. Spośród naturalnych zbiorników wodnych występują tu tylko niewielkie starorzecza. Najlepiej zachowane znajdują się w lewostronnej części doliny Odry na południe od Wyspy Bolko oraz na południe od mostu we Wróblinie. Ulegają one postępującej degradacji Większe są natomiast zbiorniki antropogeniczne powstałe w wyrobiskach kopalnianych. Do największych (o powierzchni lustra wody ponad 10 ha) należą: Kamionka koło Groszowic – 30,4 ha, zbiornik pomiędzy ul. Ozimską i ul. Armii Krajowej – 19,8 ha, zbiorniki koło Maliny – 14,9 ha, Silesia w Zakrzowie – 10,57 ha. Zbiorniki te uzupełniają liczne mniejsze. 1. 6. Warunki klimatyczne Warunki klimatyczne Opola charakteryzują się następującymi parametrami (w nawiasach podano odniesienie warunków w mieście w stosunku do panujących na Opolszczyźnie N – wartość niższa niż średnio w regionie, S – wartość zbieżna ze średnią w regionie, W – wartość wyższa niż średnia w regionie):

  • średnia temperatura roczna – 8,0 oC (S)
  • średnia temperatura stycznia – -2,0 oC (W)
  • średnia temperatura kwietnia – 8 oC (S)
  • średnia temperatura lipca – 17,5 oC (S)
  • średnia temperatura października – 8,5 oC (S)
  • usłonecznienie – 1500 h (S)
  • udział usłonecznienia faktycznego do astronomicznie możliwego – 32% (S)
  • usłonecznienie w półroczu ciepłym – 1050 h (S)
  • usłonecznienie w półroczu zimnym – 450 h (S)
  • roczne sumy promieniowania całkowitego – 3600 – 3650 MJ/m2 (S)
  • stosunek promieniowania faktycznego do dochodzącego do atmosfery – 41% (S)
  • promieniowanie w półroczu ciepłym – 2800-2900 MJ/m2 (S)
  • promieniowanie w półroczu chłodnym – do 825 MJ/m2 (S)
  • okresy rozpoczęcia poszczególnych termicznych pór roku
  • przedwiośnie – 23 II
  • wiosna – 30 III
  • przedlecie – 28 IV
  • lato – 1 VI
  • polecie – 6 IX
  • jesień – 8 X
  • przedzimie – 10 XI
  • zima – 17 XII.
  • średnia długość okresu bezprzymrozkowego – 170 dni (S)
  • wilgotność względna powietrza – 81% (W)
  • niedosyt wilgotności – 3,2 hPa (W)
  • opady atmosferyczne – 650 cm (S)
  • opady półrocza ciepłego – 400 cm (W)
  • opady półrocza chłodnego – 250 cm (N)
  • maksymalne dobowe sumy opadów z p = 1% – 120 mm (S)
  • średnia liczba dni z opadem gradu od IV do X – 1,0 dnia (W)
  • liczba dni z pokrywą śnieżną – 50 dni (S)
  • średnia maksymalna grubość pokrywy śnieżnej – do 10 cm (N)
  • maksymalna grubość pokrywy śnieżnej – 50 cm (S)
  • data pojawienia się pokrywy śnieżnej – 30 X (S)
  • data zaniku pokrywy śnieżnej – do 30 III (S)
  • średnia roczna liczba dni z mgłą – 50 dni (W)
  • średnia liczba dni z rosą od IV do X – 100 dni (W)
  • średnia roczna liczba dni z burzą – 22 dni (S)
  • średnia roczna prędkość wiatru – 2,5 – 3 m/s (N)
  • dominujące kierunki wiatrów – S – 17%, W – 17-20%
  • udział energetycznych prędkości wiatru 4 – 15 m/s – 30% (S)
  • udział cisz atmosferycznych – 10%, (N)

Na podstawie powyższych wskaźników należy stwierdzić, iż klimat miasta należy do łagodnych. Łagodność przejawia się tu niskimi amplitudami temperatur, niezbyt dużą liczbą opadów, szybko następującymi termicznymi porami roku w I półroczu i późno następującymi w II półroczu, długim sezonem wegetacyjnym. Zimy są w Opolu bardzo łagodne i krótkie, lata długie i ciepłe. Warunki klimatyczne sprzyjają czynnemu wypoczynkowi. Klimat miasta jest w dużym stopniu uwarunkowany doliną Odry, która jest główną osią przemieszczania się powietrza z południa (przez Bramę Morawską) i z zachodu (wzdłuż nizin środkowoeuropejskich). Ciepłe powietrze z południa i ciepłe i wilgotne powietrze atlantyckie powodują stabilizację warunków termicznych przejawiającą się niską amplitudą temperatur.

2014-07-25 15:18:20
Używamy cookies i podobnych technologii m.in. w celach: świadczenia usług, reklamy, statystyk. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia.