Maurycy Horn (1917 – 2000) | www.Opole.pl

Wyszukiwarka

Maurycy Horn (1917 – 2000)

człowiek, męski, osoba

Należy do najwybitniejszych uczonych związanych z Opolem, utytułowany pasjonat historii, znawca dziejów Żydów polskich, współtwórca opolskich studiów historycznych, rektor opolskiej WSP, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Do roku 1983, czyli do przejścia na emeryturę, prof. Maurycy Horn przez 27 lat mieszkał w naszym mieście przy ulicy Matejki razem ze swą żoną Elżbietą, również historykiem, znawczynią dziejów Ukrainy. Oboje wykładali w Wyższej Szkole Pedagogicznej. Przed dziesięciu laty opuścili Śląsk i zamieszkali w Warszawie. Z ich seminariów wyszły dziesiątki absolwentów, którzy dziś pracują w wielu szkołach, placówkach oświatowych i instytucjach społecznych Opola. Przypomnijmy więc sylwetkę Profesora – postaci powszechnie znanej w naszym mieście w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

Maurycy Horn wywodzi się, ze starej mieszczańskiej rodziny galicyjskiej i całą swą młodością jest związany ze Lwowem, z miastem „Semper Fidelis”, chociaż sam urodził się dość przypadkowo 16 listopada 1917 roku w Wiedniu. Stało się tak, gdyż w czasie I wojny światowej, Lwów na krótko zajęli Rosjanie i w obawie przed nimi Adolf Horn, absolwent Uniwersytetu Lwowskiego, nauczyciel języka niemieckiego i francuskiego, z brzemienną małżonką Stefanią schronili się w stolicy Austrii, aby tam u krewnych przeczekać zawieruchę wojenną.

Gdy wojna się skończyła, Hornowie z jednorocznym Maurycym wrócili do Galicji, początkowo do Brzeżan, a stamtąd w 1919 roku przenieśli się do Lwowa, który okaleczony walkami polsko-ukraińskimi przeżywał okres niezwykłej euforii patriotycznej. Wówczas to wytwarzała się legenda Orląt Lwowskich, dzięki którym miasto nad Pełtwią znalazło się w granicach odrodzonej Rzeczypospolitej.

W tej atmosferze Maurycy Horn wyrastał jako uczeń słynnego lwowskiego V Gimnazjum, noszącego imię hetmana Stefana Żółkiewskiego. Już wtedy dał się poznać jako pasjonat historii, posiadający doskonałą pamięć i jako utalentowany sportowiec, odnoszący sukcesy zwłaszcza w grach zespołowych (siatkówka i koszykówka). To zamiłowanie do czynnego uprawiania sportu okazało się tak długotrwałe, że nawet jako utytułowany uczony, rektor opolskiej uczelni, chętnie brał udział w meczach i zawodach sportowych, grając w siatkówkę nierzadko przeciw swoim studentom z seminariów.

W 1936 roku Maurycy Horn jako absolwent gimnazjum podjął studia historyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza – uczelni posiadającej znakomitych uczonych. Trafił na seminarium słynnego profesora Stanisława Łempickiego, wybitnego badacza kultury polskiego renesansu, autora erudycyjnych studiów nad XV i XVI wiekiem. Łempicki miał największy wpływ na skrystalizowanie się zainteresowań naukowych Maurycego Horna. Ale też duże znaczenie jego biografii naukowej mieli profesorowie: Teofil Modelski – specjalista z zakresu historii średniowiecznej; Stanisław Hoszowski – znawca statystyki historycznej; Franciszek Bujak – znakomity historyk gospodarczy.

Gdy był na trzecim roku studiów, Lwów zajęli Rosjanie, którzy błyskawicznie zrusyfikowali uniwersytet, narzucając wszystkim studentom nową ideologię. Maurycy Horn uzyskał więc dyplom ze stemplem wypisanym cyrylicą 31 XII 1940 roku. Dwa tygodnie później zawarł związek małżeński ze swą koleżanką ze studiów, pochodzącą z Przemyśla, Elżbietą z domu Buksbaum i zaczął pracę w Archiwum Miejskim. Pracował tam przez pół roku i po napaści Niemiec hitlerowskich na Rosję stalinowską został razem z całym personelem archiwum ewakuowany początkowo do Kijowa, a później aż do Uzbekistanu. Tam w obwodzie saratowskim podjął też pracę jako nauczyciel. Po pewnym czasie został dyrektorem Polskiego Domu Dziecka w osiedlu Chanaka koło Stalinobadu w Tadżykistanie. W tym czasie, jak wielu Polaków, wstąpił do Związku Patriotów Polskich.

Po zakończeniu II wojny światowej Maurycy Horn wrócił do Lwowa, gdzie przez pięć lat pracował jako zastępca dyrektora w filii Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy. Cały czas pracował naukowo, przygotowując rozprawę doktorską, którą obronił w czerwcu 1948 roku w Instytucie Pedagogicznym im. Hercena w Leningradzie. Po doktoracie rozpoczął też pracę dydaktyczną w uczelniach lwowskich, m.in. od 1 IX 1956 roku na Uniwersytecie im. Iwana Franko we Lwowie. Publikował w tym czasie wiele artykułów w czasopismach naukowych rosyjskich i ukraińskich na tematy historii średniowiecznej i nowożytnej.

We wrześniu 1957 roku wspólnie z żoną Elżbietą i całym swoim dobytkiem w ramach tzw. drugiej repatriacji opuścił na zawsze rodzinne miasto i przestał być obywatelem ZSRR. Po przyjeździe do Polski otrzymał propozycję pracy na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz w gdańskiej i opolskiej WSP.

Zdecydował się na przyjazd do Opola, bo tu zagwarantowano mu natychmiast mieszkanie w nowo wzniesionym Domu Profesora przy ulicy Matejki 12. W miejscu, gdzie dziś znajduje się miasteczko uniwersyteckie, w trójkącie ulic: Katowicka – Grunwaldzka – Oleska, trwała wielka budowa. Z fundamentów wyłaniały się mury rozrastającej się uczelni. W tym czasie w opolskiej WSP nie istniał jeszcze kierunek studiów: historia. Prorektor doc. Alojzy Gembala zaproponował wówczas doc. Maurycemu Hornowi prowadzenie wykładów z historii na filologii rosyjskiej. Rok później w Opolu otwarto studia historyczne i role Maurycego Horna oraz Władysława Dziewulskiego były tu decydujące.

Od początku pobytu w Opolu Maurycy Horn wykazał niezwykłą aktywność społeczną, pełniąc w środowisku akademickim wiele funkcji kierowniczych. W latach 1959-1960 był prezesem Związku Nauczycielstwa Polskiego przy WSP, następnie prezesem Opolskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz prezesem Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Od marca 1964 do września 1965 był dyrektorem Instytutu Śląskiego w Opolu.

W administracji uczelnianej zajmował kolejno następujące stanowiska: dziekana Wydziału Filologiczno-Historycznego, prorektora, a od 1 października 1966 roku do 1 maja 1968 roku – rektora opolskiej WSP. Jedną z wielkich zasług profesora Horna była rozbudowa opolskiej biblioteki naukowej. On to spowodował, że do Opola ze Lwowa przyszedł transport unikatowych książek, które dzisiaj są niezwykle cennym rarytasem w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej.

W marcu 1968 roku rektor Maurycy Horn zachował niezwykle godną postawę w okresie bardzo burzliwych, tzw. wypadków marcowych, które rozegrały się we wszystkich większych środowiskach akademickich w kraju. Bronił nietykalności miasteczka akademickiego i nie pozwolił milicji rozganiać i pacyfikować wieców, które odbywały się na terenie uczelni. Swoją rozwagą uchronił wielu strajkujących przed represjami. Cieszył się wtedy powszechnym autorytetem. Za swoją postawę zapłacił usunięciem go ze stanowiska rektora na fali antysemickich ataków.

Przez pięć lat był zepchnięty na zupełny margines i dopiero w roku 1973 pozwolono mu objąć dyrekcję Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie – bardzo ważnej i zasłużonej placówki w dziejach polskiej nauki. Łączył tą funkcję z pracą dydaktyczną w Opolu. Wiele czasu spędzał wówczas w ekspresie „Opolanin”, godząc wykłady w opolskiej WSP z zajęciami w warszawskim Instytucie. Wtedy też został członkiem dwóch komitetów Polskiej Akademii Nauk (Komitet Badań Historycznych i Nauk Orientalistycznych), został też członkiem Rady Towarzystw Naukowych PAN, a w 1977 roku członkiem Zarządu Międzynarodowego Stowarzyszenia im. Janusza Korczaka. Mimo ogromnego dorobku, profesorem zwyczajnym mianowano go dopiero w 1981 roku.

Dotychczasowy dorobek naukowy profesora Maurycego Horna wynosi ponad 200 pozycji, w tym 12 książek, w których gruntownie zostały omówione m.in.: skutki ekonomicznych najazdów tatarskich na kresy dawnej Rzeczypospolitej, rozwój rzemiosła i ruch budowlany na kresach wschodnich oraz stosunek Żydów do państwowości polskiej. Prof. Horn jest również współautorem dwutomowej encyklopedii gospodarczej Polski oraz wielu biogramów zamieszczonych w Polskim Słowniku Biograficznym. Jego najbardziej znana książka to pięknie ilustrowana monografia pt. „Żydzi polscy – dzieje i kultura”. Należy do najwybitniejszych znawców dziejów Żydów polskich, jego prace są wykorzystywane i cytowane w wielu opracowaniach historyków polskich, rosyjskich, amerykańskich francuskich, niemieckich, żydowskich i angielskich.

Gdy przed kilku laty prof. Maurycy Horn przyjechał na jubileusz 40-lecia opolskiej WSP, w wypełnionej po brzegi pracownikami naukowymi i studentami auli zgotowano mu niebywałą owację, będącą wyrazem uznania nie tylko dla jego walorów intelektualnych i naukowych, ale również jego szlachetności i emanującego zeń dostojeństwa. Rozdział opolski w biografii profesora Maurycego Horna zajmuje bardzo pokaźne miejsce i sądzę, że nie ulegnie zapomnieniu.
Zmarł w Warszawie 12 listopada 2000 r.

Stanisław Sławomir Nicieja
Źródło: Miejski Biuletyn Informacyjny nr 12/28 (grudzień 1994).

2012-11-21 00:00:00
Używamy cookies i podobnych technologii m.in. w celach: świadczenia usług, reklamy, statystyk. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień Twojej przeglądarki oznacza, że będą one umieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. Pamiętaj, że zawsze możesz zmienić te ustawienia.